Энэхүү өгүүлэл нь БНХАУ-ын Коммунист намын дэглэмийг “орчин үеийн хүчирхэг улс” бус, түүхэнд давтагдаж ирсэн хаант засаглалын хэлбэртэй тогтолцоо хэмээн шинжилж, түүний доройтол Монгол Улсад ямар анхааруулга өгч байгааг тайлбарлана. Өмнөд Монгол дахь хавчлага, дотоод тогтворгүй байдал, мөн 1911 оны тусгаар тогтнолын үед бий болсон “гуравдагч хөрш” үзэл санааны түүхэн утгыг холбон, өнөөгийн Монгол Улсад тулгарч буй бодит сонголтыг уншигчдад ойлгомжтойгоор хүргэнэ.
ХКН-ын хаант засаглалын төгсгөлийн үе
――Хаант төрийн задрал ба Монгол Улсад өгч буй анхааруулга
Оршил
БНХАУ-ын Коммунист намын дэглэм нь хөрш орнуудад өөрийгөө
“тогтвортой их гүрэн”, “буцаах боломжгүй тогтолцоо”
хэмээн харуулахыг хичээсээр ирсэн.
Гэвч уг дэглэмийн засаглалын бүтцийг
түүхийн болон харьцуулсан улс төр судлалын үүднээс авч үзвэл,
түүний мөн чанар нь өнөө хэр хаант төрийн хэлбэртэй засаглал хэвээр байна.
Хаант төрийн засаглал гэдэг нь
хууль, институцэд бус харин захирах чадварт тулгуурлан
хууль ёсны байдал (legitimacy)-аа хадгалж,
эсрэг байр суурийг институцээр зохицуулахын оронд
айдас, хэлмэгдүүлэлтээр дарж,
хямралын үедээ ачааллаа гадагш болон захын бүсэд шилжүүлдэг тогтолцоо юм.
Монгол Улсын хувьд хамгийн чухал нь,
энэ төрлийн засаглал өнөөдөр төгсгөлийн шатандаа орж буй явдал юм.
1. Хууль ёсны байдлын доройтол — “Тэнгэрийн зарлиг” хэрхэн алдагддаг вэ
Түүхэнд Хятадын хаант улсууд
дайнд ялагдсан мөчид бус,
ард түмэн нь “итгэхээ болих” үед нуран унаж ирсэн.
Өнөөгийн Хятадад:
- Эдийн засгийн өсөлтөөр баталгаажиж байсан хууль ёсны байдал ганхаж,
- Нийгэм бүхэлдээ хяналт ба чимээгүйд автсан,
- Үнэнч байдал нь институцэд бус, хувь хүнд чиглэсэн байна.
Эдгээр шинжүүд нь
хаант засаглалын төгсгөлийн үед давтагдан илэрдэг
сонгодог дүр зурагтай бүрэн давхцаж байна.
Төр оршин тогтнож байж болох ч,
итгэл алдагдсан үед тогтолцоо дотроосоо хоосордог.
2. Өмнөд Монгол дахь хавчлага юу өгүүлж байна вэ
Өмнөд Монголд хэрэгжиж буй
хэл, соёл, түүхийг устгах бодлого нь
ердийн “үндэстний цөөнхийн асуудал” биш юм.
Энэ бол
дэглэм өөрийн дотоод айдсыг хамгийн сул захад шилжүүлж буйн илрэл юм.
Түүхээс харахад,
Хятадын хаант улсууд доройтох тусам
захын үндэстнүүдэд учруулах дарамтаа нэмэгдүүлж ирсэн.
Өмнөд Монголд болж буй явдал нь
Хятадын дотоод асуудал төдийгүй,
бүх хөрш орнуудад өгч буй дохио юм.
3. Цэрэг ба эрх мэдлийн тогтворгүйжилт
Өнөөдөр Хятадад
цэргийн дээд удирдлагын гэнэтийн өөрчлөлт,
мэдээллийн хатуу хаалт үргэлжилж байна.
Энэ нь тогтолцооны бэхжилт бус,
харин харилцан үл итгэлцлийн гүнзгийрэл юм.
Хаант засаглалын төгсгөлд
хамгийн аюултай зүйл нь
хүчтэй дарангуйлагч бус,
үнэнийг хэн ч мэдээлэхээ больсон дарангуйлагч байдаг.
4. “Юу ч хийж чадахгүй улс” гэсэн аюултай төөрөгдөл
Монголд заримдаа
“хоёр их гүрний дунд оршдог учраас
юу ч хийж чадахгүй,
юу ч хэлж болохгүй,
дуугүй дагах л ёстой”
гэсэн үзэл яригддаг.
Гэвч энэ бол
улс орны хувьд хамгийн аюултай сэтгэлгээ юм.
Түүх харуулсанчлан,
тусгаар тогтнолыг хамгийн хурдан алдагдуулдаг зүйл нь
дайн бус,
шийдвэр гаргахаа болих, өөрийгөө жижгэрүүлэх явдал юм.
5. “Гуравдагч хөрш” үзэл санааны жинхэнэ эх сурвалж — 1911 он
Сүүлийн жилүүдэд
“Гуравдагч хөршийн бодлого”-ыг
ардчилсан намын гаргасан санаа мэтээр ойлгох нь элбэг.
Гэвч энэ үзэл санаа нь
шинэ ч биш,
аль нэг намын өмч ч биш юм.
1911 онд Монгол Улс
Чин гүрний ноёрхлоос чөлөөлөгдөх үед
тухайн үеийн удирдагчид
Орос, Хятад гэсэн хоёр их гүрний дунд
төрийнхөө бие даасан байдлыг
хэрхэн хамгаалах вэ гэдгийг хамгийн чухалд тавьж байв.
Тэдний сонгосон зам бол
тухайн үеийн капиталист орнуудыг оролцуулан
олон улстай харилцаа тогтоож,
хамаарлыг тараан байршуулж,
улсын сонголтыг өргөжүүлэх явдал байсан.
Энэ бол өнөөдрийн
“Гуравдагч хөрш” үзэл санааны уг үндэс бөгөөд
сул дорой байдлын илэрхийлэл бус,
ухаалаг стратегийн үр дүн байв.
6. Одоо гуравдагч хөршийг уриа бус, бодит байдал болгох цаг
Өнөөдөр Хятадын хаант шинжтэй дэглэм
тогтворгүйжиж байна.
Энэ бол Монгол Улсын хувьд
аюул төдийгүй,
түүхэн боломж юм.
Гуравдагч хөршийн үзэл санааг
зөвхөн уриа хэлбэрээр бус,
- гадаад бодлого
- эдийн засаг
- аюулгүй байдал
- олон улсын үзэл бодол
дээр бодитоор хэрэгжүүлэх цаг ирлээ.
Айдас сонгох уу,
эсвэл түүхийн ухааныг дахин ашиглах уу —
сонголт нь их гүрнүүдийн бус,
Монголын ард түмний гарт байна.
Дүгнэлт
БНХАУ-ын Коммунист намын дэглэм
түүхэнд олонтаа давтагдсан
хаант засаглалын төгсгөлийн шатанд орж байна.
Энэ үед хамгийн аюултай нь
хэт айдас ч биш,
хэт өөдрөг үзэл ч биш,
сэтгэлгээний зогсолт юм.
Монгол Улс хамгаалах ёстой зүйл нь
өөр улсын тогтвортой байдал бус,
өөрийн сонголт хийх эрх, тусгаар тогтнол юм.
1911 онд харуулсан ухаан
өнөөдөр дахин бодит хүч болон хэрэгтэй байна.
————————————
Олхунуд Дайчин
Өмнөд Монголын Их Хуралдайн Хамтран төлөөлөгч
“Чөлөөт Монгол” (монгол хэлээр) сэтгүүлийн Ерөнхий редактор